Kocie Góry

Na terenie powiatu trzebnickiego zlokalizowanych jest wiele stanowisk archeologicznych. Większość z nich ukryta jest w ziemi i często spacerując po drogach, polach, lasach nie zdajemy sobie sprawy, iż kilka tysięcy lat temu funkcjonowała w tym miejscu osada, czy cmentarzysko. Nie wszystkie jednak relikty dawnej kultury skrywa ziemia. W obecnym krajobrazie dostrzec można ślady minionego czasu utrwalone pod postacią grodzisk, cmentarzysk kurhanowych, krzyży pokutnych czy innych typów stanowisk wyeksponowanych w terenie.

Najstarszym odkrytym stanowiskiem powiatu trzebnickiego jest Winna Góra, położona w północno-wschodniej części Wzgórz Trzebnickich. Odnaleziono tutaj najwcześniejsze na ziemiach polskich ślady obozowiska (Homo erectus), datowane na 500 tys. lat p.n.e (paleolit dolny). Podczas wykopalisk oprócz kilku tysięcy wyrobów krzemiennych (najwięcej mikrolitów) natrafiono na szczątki kostne jelenia, bizona, konia, szczupaka.

Kolejną grupę zabytków tworzą cmentarzyska kurhanowe zlokalizowane w miejscowościach: Wilczyn Leśny (gm. Oborniki Śląskie), Ludgierzowice (gm. Zawonia), Wielka Lipa (gm. Oborniki Śląskie). Do dziś widoczne są tutaj kopce, w których ponad 3 tys. lat temu (1700 p.n.e. – 1400 p.n.e.), w epoce brązu, chowano zmarłych. Wszystkie posiadają podobną budowę. Kurhany sypane były z ziemi, ale bardzo często w nasypach występują różnorodne konstrukcje kamienne. Zalicza się do nich kręgi kamienne o średnicy od kilku do ponad 20 metrów otaczające centralnie położony grób, skrywający szkielet zmarłego, w pozycji wyprostowanej. Zmarły wyposażany był przede wszystkim w wyroby z brązu – szpile, sztylety, miecze, rzadko posiadał naczynia gliniane.

Odmienny obrządek pogrzebowy i znacznie późniejszą chronologię reprezentuje cmentarzysko w Niezgodzie (gm. Żmigród), związane z ludnością kultury przeworskiej. Powstało około II w.n.e. i użytkowane było do przełomu III i IV w.n.e. Na nekropoli tej odkryto wyłącznie groby ciałopalne różnych typów – jamowe, popielnicowe oraz warstwowe. Pierwszy z nich charakteryzował się bezpośrednim zdeponowaniem spalonych szczątków zmarłego w jamie. Groby popielnicowe zawierają kości w naczyniu, natomiast groby warstwowe (specyficzne dla pogranicza Śląska i Wielkopolski) to spalone szczątki zmarłego wraz z przepalonym i połamanym rytualnie wyposażeniem rozrzucane w formie warstwy na powierzchni gruntu.

Chcąc dalej śledzić zabytki archeologiczne omawianego terenu musimy przeskoczyć do okresu wczesnego i późnego średniowiecza (wczesne śred. VII-XIII w., późne śred. XIII-XV w.). Reliktami z czasów rozwoju państwowości polskiej są grodziska i gródki stożkowate usytuowane w miejscowościach: Bagno (gm. Oborniki), Górowo (gm. Prusice), Trzebnica, Prusice, Dobra (gm. Dobroszyce), Żmigródek (gm. Żmigród), Kędzie (gm. Żmigród), Radziąc (gm. Żmigród) Lubnowo (gm. Oborniki), Uraz (gm. Oborniki), Pietrowice Małe (gm. Prusice) , Komorówko (gm. Trzebnica), Masłowiec (gm. Trzebnica), Korzeńsko (gm. Żmigród). Były to miejsca sztucznie przystosowane dla celów obronnych, obwarowane fosą i palisadą lub wałami drewniano ziemnymi. Służyły jako schronienie w razie napadów. Wokół nich koncentrowało się życie okolicznej ludności oraz istniały warsztaty wytwórcze, najczęściej na podgrodziu. W Polsce znanych jest ponad 2000 tys. grodów. Z niektórych rozwinęły się miasta funkcjonujące do dzisiaj (np. Wrocław, Poznań, Opole itp.).

Grody to nie jedyne zabytki wieków średnich z ziem powiatu trzebnickiego. W gm. Żmigród - Powidzko, Korzeńsko, Bychowo, Barkowo, Osiek Mały, w gm. Oborniki – Brzeźno, w Wiszni Małej oraz Skarszynie (gm. Trzebnica), znajdują się krzyże kamienne. Zwyczaj ich stawiania przywędrował pod koniec XIII w. z terenu Niemiec i Czech na Śląsk i Pomorze. Trwa on do końca XVI w. Krzyże te posiadały różną wielkość i wykonane były najczęściej z lokalnego surowca. W myśl tradycji sytuowane były w miejscu zbrodni (stąd na niektórych widnieją ślady narzędzia zbrodni, miecz, topór, widły kusza itp.) jako symbol pojednania rodziny zabójcy z rodziną zabitego. Należy pamiętać, że posiadały także inne znaczenie funkcjonalne (dziś trudno jest jednoznacznie przypisać im któreś z nich oraz dokładnie je wydatować) i występowały jako krzyże nagrobne, dziękczynne, choleryczne (przeciw zarazie), pamiątkowe (np w miejscu bitew), graniczne.

tekst: Witold Waniek (udostępniony dzięki uprzejmości Starostwa Powiatowego w Trzebnicy)